⚜️एक होती मुंगी.....⚜️
एक मुंगी होती. ती रोज सकाळी लवकर उठून काम सुरु करायची. खूप काम करणं आणि आनंदी राहणं हा तिचा स्वभाव होता. त्या मुंगीचा बॉस होता एक सिंह. एकदा सिंहाच्या मनात आलं, की मुंगीच्या कामावर कुणाचं लक्ष नसतानाही ती इतकं काम करते, तर सुपर्वायझर नेमला तर ती किती काम करेल!
सिंहाने मुंगीच्या कामावर लक्ष ठेवण्यासाठी एका झुरळाची नेमणूक केली. विविध विषयांचा अभ्यास करून त्यावर अहवाल सादर करणे हे झुरळांच वैशिष्ट्य होतं. झुरळानं प्रथम काय केलं असेल तर घड्याळ लावून हजेरी घेणं सुरू केलं. अहवाल टाईप करण्यासाठी त्याने एक PA सुद्धा नेमला. झुरळाचा अहवाल पाहून सिंह खूष झाला. त्यानंतर त्याने उत्पादनातील वृद्धी आणि कल याचे विश्लेषण करणारे तक्ते झुरळाला तयार करायला सांगितले. ते तक्ते त्याला बोर्ड मिटींग मधे सादर करायचे होते. या कामासाठी झुरळानं एक कॉम्प्युटर, एक लेझर प्रिंटर विकत घेतला आणि हे आयटी डिपार्टमेंट सांभाळण्यासाठी एका माशीची नियुक्ती केली.
कधी काळी आनंदानं जगणारी आणि सहज प्रेरणेनं भरपूर काम करणारी मुंगी कागदांच्या आणि बैठकांच्या मार्याने वैतागून गेली. त्यात तिचा वेळ फुकट जाऊ लागला. मुंगी ज्या विभागात काम करत होती त्या विभागात एक इनचार्ज नेमण्याची गरज आहे अस मग सिंहाच्या लक्षात आलं. त्याने गांधील माशीची तिथे इनचार्ज म्हणून नियुक्ती केली. गांधील माशीला एक कॉम्प्युटर हवा होता. तो तिने घेतलाच शिवाय कामाचं नियोजन आणि आर्थिक व्यवस्थापनाचे अहवाल तयार करण्यासाठी एक PA सुद्धा नेमला.
या सार्या अवडंबरामुळे मुंगी जिथे काम करत होती, तिथे सगळे भयभीत झाले. कोणी हसेना, सारे निराश, दु:खी झाले. त्याजागी अवकळा पसरली. ते लक्षात येताच त्या विभागातील वातावरणाचा अभ्यास करण्याची गरज आहे, असे गांधील माशीने सिंहाच्या मनावर बिंबवले. सिंहाने मग तशी व्यवस्था केली.अभ्यासात मुंगीच्या विभागातील उत्पादन पूर्वीच्या तुलनेत खूपच कमी झाले आहे, असा निष्कर्श निघाला.
या सार्या प्रकाराचा आढावा घेउन उपाययोजना सुचविण्यासाठी सिंहाने घुबडाला कंसलटंट म्हणून नेमले. घुबडाने तीन महीने अभ्यास करुन एक भलामोठा अहवाल दिला. विभागात कर्मचार्यांची संख्या नको तितकी वाढली आहे, असा त्याचा सारांश होता. या सार्या घोळासाठी सिंहाने मुंगीला दोषी धरले. कामाच्या प्रेरणेचा अभाव आणि नकारात्मक मनोवॄत्ती असा शेरा मारून त्यानं मुंगीला घरची वाट दाखवली.
तात्पर्य:- अनावश्यक व्यवस्थापन आणि नोकरशाही (Bureaucracy) यामुळे कार्यक्षमता (Efficiency) कमी होते. काम करणाऱ्याला प्रोत्साहन (Motivation) देण्याऐवजी, त्याच्यावर अतिरिक्त नियंत्रणे आणि प्रक्रिया (Processes) लादल्यास मूळ कामाचा आनंद आणि उत्पादन (Productivity) दोन्ही घटतात.
💡 या गोष्टीतून घेण्यायोग्य बोध(Lesson to be Learned)
या दृष्टांत कथेतून व्यवस्थापन (Management) आणि कामाच्या वातावरणाबद्दल (Work Environment) महत्त्वाचे बोध मिळतात:
उत्पादकता आणि नियंत्रण:
स्वयंप्रेरणा महत्त्वाची: जी मुंगी स्वखुशीने आणि आनंदाने काम करत होती, तिची नैसर्गिक उत्पादकता अनावश्यक देखरेख (Supervision) आणि नियंत्रणामुळे कमी झाली. कामासाठीची आंतरिक प्रेरणा (Internal Motivation) ही बाह्य नियमांपेक्षा अधिक प्रभावी असते.
अनावश्यक विस्तार टाळा: कामाचा पसारा (Overhead) आणि कर्मचाऱ्यांची संख्या वाढवून काम सुधारतेच असे नाही. नवीन पदे, बैठका आणि अहवाल फक्त खर्च आणि गोंधळ वाढवतात, मूळ उत्पादकतेत भर घालत नाहीत.
व्यवस्थापनाची भूमिका:
व्यवस्थेतील दोष: अनेकदा व्यवस्थापनातील समस्यांसाठी थेट काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्याला दोषी ठरवले जाते, पण समस्येचे मूळ हे वाईट व्यवस्थापन पद्धतीत (Flawed Management System) किंवा गरजेपेक्षा जास्त 'व्यवस्थापन' करण्यात असते.
'व्यवस्थापन' म्हणजे 'काम' नव्हे: अहवाल तयार करणे, बैठका घेणे, आणि देखरेख करणे हे महत्त्वाचे असले तरी, ते प्रत्यक्ष उत्पादन (Real Work) नाही. जेव्हा 'व्यवस्थापन' हे मूळ कामापेक्षा मोठे होते, तेव्हा कार्यक्षमतेचा नाश होतो.
संघटनात्मक शिक्षण (Organizational Learning):
समस्येचे मूळ: जेव्हा उत्पादकता घटते, तेव्हा बाह्य सल्लागार (Consultant) नेमून मोठा अहवाल तयार करण्याऐवजी, व्यवस्थापनाने (सिंहाने) स्वतःच्या सुरुवातीच्या निर्णयावर (झुरळाची नेमणूक) आणि त्याच्या परिणामांवर आत्मपरीक्षण करणे आवश्यक असते.
थोडक्यात, चांगल्या हेतूने केलेले वाईट व्यवस्थापन हे मूळ कामाच्या गुणवत्तेचा आणि आनंदाचा बळी घेते.